ARITMA ÇAMURLARI, ÖZELLİKLERİ, GERİ KAZANILMASI ve DEPOLANMASI

 

İzmir Metropol'ünde her türlü arıtma çamurlarının biriktitrlmesi, toplanması, taşınması ve bertarafı aslında büyük bir sorundur. Bu nedenle katı atıkların bir kısmı olarak işlenen arıtma çamurlarının çağdaş uygulamasına ve teknolojisine burada yer verilecektir. Fosseptiklerden oluşan atıksular ve çamurlar da, bunların toplanması ve taşınması da izmir sahil yerleşimlerde çok büyük bir önem arzetmektedir.

 

Arıtma Çamurunun Geri Kazanılması

 

Arıtma tesisi sayısı arttıkça oluşan ve sağlıklı, ekonomik bir şekilde çamur giderilmesi ve değerlendirilmesi ön plana çıkmaktadır. İu anda Türkiye genelinde oluşan arıtma çamurları, kökenleri, özellikleri hakkında kesin bir sayısal veri veremeyiz. Çığ gibi büyüyen büyüyecek bir potansiyel vardır ve bununda hesabı kabüllerle yapılabilir. Bunun artış hızı yerleşim yerlerindeki kanalizasyon şebekelerinin tamamlanmasına ve bunların da arıtma tesislerine bağlanmasına bağlıdır.

Türkiye topraklarındaki organik madde eksikliği nedeni oluşan çamurlar ya doğrudan ya da kompostlaştırma yolu ile dolaylı olarak tarım ve orman arazilerinde kullanılabilir: Ancak içinde tehlikeli,toksik zararlı maddelerin bulunmaması ilk koşuldur. Kullanma şansını arttırmak içinde:

. Koku yapan maddeleri en aza indirmek

. Çamur katı madde miktarını azaltmak

. Su bırakma özelliğini iyileştirmek

. Hastalık yapıcıları en aza indirmek gibi hedeflere ulaşmak gerekir.

Tarımda sıvı veya suyu alınmış şekilde kullanılması düşünülüyorsa, çamurun tamamen stabilize edilmesi gerekmektedir. Eğer hijyenleştirilmiş ise kısmen stabilize edilmesi veya hiç edilmeden de araziye verilmesi mümkündür.

Sıvı çamurlar çamur lagünlerine verilmeden önce tam stabilize edilmelidirler. Suyu alınmış çamurların depolanması düşünülüyorsa o zaman tam veya kısmen çamurun stabileze edilmesi gerekmektedir. Çamur yakıldıktan sonra oluşan küller depolanmak isteniyorsa önceden bir stabilizasyon işlemine gerek yoktur. Tabol 1 de stabilizasyon yöntemleri ve dereceleri verilmiţtir.

Arıtma çamurunun stabilize etmek olayı ya biyolojik ( aerob, anaerob) fiziksel ve/veya kimyasal, özellikle de termik yöntemlerle olmaktadır. Yöntem tekniğinin detayları burada verilmiyecektir. Ayrıca ele alınacaktır.

Tablo 1: Stabilizasyon yöntemleri ve çamur parametrelerinindeğerleri

------------------------------------------------------------

Biyolojik olarak Aerob ve Anaerob Aerob, sıvı

stabilizasyon anaerob

yöntemleri

-------------------------------------------------------------

Stabilizasyon KM'in YK Sirke asidi Yağ asidi BOİ5/KOİ

parametreleri (%) miktarı(mg/lt) miktarı(mg/lt) oranı

-------------------------------------------------------------

Stabilizasyon

derecesi

-------------------------------------------------------------

Stabilize olma- % 90 1800-3600 1000 0.25

mış ham çamur

-------------------------------------------------------------

Kısmen stabilize % 50-60 1000-2500 - 0.25-0.18

olmuţ çamur

------------------------------------------------------------

Koţullu stabilize % 45-55 100-1000 300-1000 0.18-0.15

olmuţ çamur

------------------------------------------------------------

Tam stabilize % 45 100 300 0.15

olmuţ çamur

-------------------------------------------------------------

Çamurların bertarafı ve değerlendirilmesi kavramı içine kanalizasyona bağlantısı olmayan yörelerin fosseptiklerinde oluşan çamurların giderilmesi de girmelidir. Zira ülkemizde yeterince kanalizasyon altyapısı yoktur. Bu gün Batı Almanya'da toplam nüfusun % 15'inin atıksuları fosseptiklerde toplanmaktadır. Bu şekilde atıksu arıtılması ile de kirliliğin ancak % 35'i (BOİ5-giderimi) giderilmektedir.

Fekal çamurun yapısı bileşimi Tablo 2 de görüldüğü gibidir.

 

Çamurun Geri Kazanılmasında Aranan Kalite Kriterleri

Arıtma çamurların gerek doğrudan tarımda kullanılması gerekse de kompostlaş-tırılarak organik gübre şeklinde araziye verilmesi için ağırmetal içeriğini, zararlı organik madde bileşiğini ve patojen organizma durumunu bilmemiz gerekmektedir.

Çevre kanunu uyarınca çıkarılacak olan "Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği" Teknik Yönelgesinde tarımda kullanılacak arıtma çamurları için ağır metal içeriği ve diğer tehlikeli maddeleri açısından da sınır değerler verilmiştir. Federal Almanya'da Avrupa Topluluğunda ve Türkiye'deki su sınır değerler Tablo 3 de verilmiţtir.

Özellikle son on yılda yapılan araştırmalar sonunda organik tehlikeli maddelerin büyük bir potansiyel oluşturduğu anlaşılmıştır. PAH ve PCB'ler çevresel toksik maddeler açısından büyük önem arzedenidir.

 

Tablo 2: Fekal çamurun bileţimi

------------------------------------------------------------

Parametreler Boyutu Ortalama Salınım ATV'a göre

değeri aralığı

-------------------------------------------------------------

Katı madde g/m3 14-000 200-75.000 15000

------------------------------------------------------------

Yanma kaybı % 72 50- 80 70

------------------------------------------------------------

Çökebilir

katı madde l/m3 260 0- 1000 250

-------------------------------------------------------------

BOİ5 g/m3 41700 700-25.000 5000

BOİ5 sediment g/m3 2500 500- 5.000 2500

BOI5 filtre g/m3 1140 100- 4.300

-------------------------------------------------------------

KOİ g02/m3 15300 1300-65.000 15000

KOİ sendiment g02/m3 6000 1000-15.000 6000

KOİ filtre g02/m3 3100 400-28.000

-------------------------------------------------------------

N toplam g/m3 535 150- 1.400 550

NH4-N g/m3 280 100- 550 300

-------------------------------------------------------------

P toplam g/m3 150 25- 400 150

-------------------------------------------------------------

Organik asitikg/m3 735 60- 2.300 750

-------------------------------------------------------------

H2S g/m3 45 2- 250 -

-------------------------------------------------------------

pH değeri 7.0 5.5-9.0 7.0

-------------------------------------------------------------

 

Bu organik zararlı maddelerin (PAH ve PCB) alınışı ve metabolizması bitki türüne özgü olarak değişmektedir. Örneğin tahıl bitkileri çok az miktarda organik zararlı maddeleri almakta ve besin olarak kullanılan kısmında depolamatadır.

Ancak uzmanlar sebze tarlalarına bu tür çamurların verilmesi halinde sakınca görmektedirler.

Çayır mera ve yem bitkisi yetiştirilen arazilere hijyenik sakıncası olmaması halinde verilebilir. Çamurların hastalık bulaştırıcılığının giderilmesi için uygulanabilecek yöntemler ve etki mekanizması Tablo 4 de gösterilmektedir.

Çamurlar araziye her zaman, yılın her ayında verilemez. Toprak yapısına ve ekilen kültür bitkisi türüne göre verilmesi yasaklanan dönemler vardır. Ayrıca iklimsel

koşullarda tarlaya çamur vermeyi engelleyebilir. Özellikle hijyenik açıdan sakıncasız hale getirilmemiş arıtma çamurları arazide kültür bitkisi olmadığı zaman verilir.

Tablo 3: Arıtma çamuru içindeki tehlikeli maddeler için

sınır değerler

-------------------------------------------------------------

KM'deki sınır konsantrasyonu (mg/kg KM)

Çamur'da Toprak'da

---------------------------------------------------

Parametre AT-sınır Federal Türkiye- AT-sınır Federal Türkiye

değerleri Almanya sınır d.değerleri Almanya sınır d

sınır d. sınır d.

-------------------------------------------------------------

Kurţun 750-1200 1200 50-300 100

Kadmiyum 20- 40 20 1-3 3

Krom sınır kon. 1200 sınır he- 100

madı nüz konmadı

Bakır 1000-1750 1200 50-140 100

Civa 16-2,5 25 1-1,5 2

Çinko 2500-400 3000 150-300 300

Nikel 300-400 200 30-75 50

-------------------------------------------------------------

Arıtma çamurlarındaki zararlı maddeler

-------------------------------------------------------------

Bileţikler Konsantrasyonu (ppm)

-------------------------------------------------------------

PAH (Poliaromatik

hidrokarbonlar) 0.08 - 16

PCB (Poliklor bifemil) 0.004 - 765

Lindan 0.01 - 0.93

Dieldrin 0.01 - 2.20

DDE 0.01 - 0.40

Organo-fosfar

bileţikler 0.75 - 6.00

Pentabromtoluol 8.00 - 180

--------------------------------------------------------

 

Tablo 4: Arıtma çamurlarının hijyenleştirilmesi, yöntemler koşulları

-------------------------------------------------------------

Temel Yöntem Çamurun İşlem Koşulları

işlem yapısı

-------------------------------------------------------------

aerob-termofil Sıvı iki kademeli yöntem:

stabilizasyon a) 55oC, pH=8, t=48 h

b) 60oC, pH 8, t=24 h

----------------------------------------------------

Kompostlaştırma katı Toplam süre en azından 3-4

-Yığında haftadan fazla olmalı,1

hafta sıcaklığı 65oC

Biyolo- ----------------------------------------------------

lojik -Bioreaktörde katı Toplam süre en az 2 hafta

2 gün sıcaklığı 65-70 oC

-----------------------------------------------------

Anaerobtermofil Sıvı en az 2 li sıcaklık etkisi

-----------------------------------------------------

Aerob termofil aerob termofil kademede

ve anaerob mezofil en az t = 24 h, T = 55oC

stabilizasyon Sıvı 1 saat 55-60oC

kombinasyonu

-------------------------------------------------------------

Kimyasal Kireç ilavesi pastöz pH 12,5, T= 55-70oC

-CaO Katı t= bir kaç saat

------------------------------------------------------------

Pastörize Sıvı Mezofil çürütmeden önce en

pastörizasyon T=60-70oC

t=1/2 h

----------------------------------------------------

Fiziksel Işınlama Sıvı/ Sıvı çamur 500 krad

katı kuru çamur 1000 Krad

----------------------------------------------------

Termik kurutma Sıvı/ 100oC

kurutma katı

-------------------------------------------------------------

Atıksu arıtma tesislerinde sürekli oluşan arıtma çamurları bazı dönemlerde araziye verilemediğine göre, bu çamurların belirli süre için depolanması zorunluluğu ortaya çıkmaktadır (3-5 ay).

Suyu alınmış çamurların veya yakılmış çamur külünün depolanması genelde bir sorun değildir. Ancak suyu alınmış çamurların depolanmasında deponilerde zemin mekaniği

açısından sorunlar oluşmaktadır. Bu nedenle kuru madde içeriği en azından % 35 olmalıdır. Kanat kayma gerilimi de 10 KN/M2'dir. Bu iki değerden birisinin veya ikisinin gerçekleţmesi halinde depolanabilir. Hiçbirinin gerçekleţmemesi halinde ise depolanamaz demektir.

Arıtma çamurunun yakılarak bertarafı hiç de kolay bir olay değildir. Zira su içeriği belirli bir seviyeye getirildikten sonra, % 70 SM , % 3O KM, bile yakılması halinde oluşan emisyonların zararsız hale getirilmesi masrafları oldukça artırmaktadır.

 

 

Arıtma Çamurunun Deponiye (Çöplüğe) inşaa Edilmesi

 

Atıksu arıtma tesislerinden oluşan arıtma çamurları gelişi güzel atılamaz veya depolanamazlar. Bunların özellikleri belirlendikten sonra işleme tabi tutulmalı, ya özel atık depolama yerlerinde ya da evsel çöplerin depolandığı yerlerde depolanmalıdır. Ancak deponi stabilitesi ve tekniği açısından da depolama gelişi güzel yapılmamalıdır.

 

Atıksu teknolojisinin en önemli sorunlarından biri, arıtma tesisi en modern tesis bile olsa, arıtmadan sonra ortada kalan ve bertarafı bir sorun olan atıksu arıtma çamurlarının düzenli ve sağlıklı bir şekilde bertarafı sorunudur.

 

Ülkemizde atıksu arıtma tesisi sayısı arttıkca da atıksu arıtma çamurunun bertarafı önümüze dağ gibi büyük bir sorun olarak yığılmaktadır ve yığılacaktır. Bu sorunu şu anda İstanbul' da ve İzmir' de yaşar durumdayız.Ne İstanbul'da ne de İzmir de çamurların "alan yoğun" bir şekilde bertarafı mümkün değildir. Bu nedenlede önceden çamurların bir ön işlem görmesi ve suyunun alınması gerekmektedir. Çamurun düzenli depolanmadan görmesi gereken işlemleri aşağıdaki gibi sıralamak mümkündür :

 

- Çamur aerob veya anaerob stabilize edilebilir,

- Çamur yoğunlaştırabilir,

- Suyu yapay veya doğal olarak çıkarttırılabilir,

(Çamur kurutma yatakları, çamur lagünleri, çamur yerleri,

Vakum filtreleri, filtrepresler, bandfiltre presler, santrifujlar),

- Kurutma ( sıcak hava kurutması ),

- Yakma ( akışkan yataklı fırınlar, katlı fırınlar, döner fırınlar, alev odası fırınları, çöple birlikte yakma),

- Termik şartlandırma yöntemi,

- Diğer yöntemler ( çöple kompostlaştırma, biyolojik olarak çamur çürütme, yaşyakma v.d. ),

- Diğer bertaraf yöntemleri ( tarımsal alanlara atılması, denizlere dökülmesi v.d. ) ,

 

Çamurun görebileceği en önemli işlem içindeki fazla suyun uzaklaştırılması işlemidir. Çamur işlem ve bertaraf yöntemlerinin her değişen koşullarda ve durumlarda maaliyetinin analizi yapılmalıdır. Yatırım ve işletme masrafları, tesisilerin büyüklüğüne ve küçüklüğüne göre ortaya konmalıdır.

 

Arıtma tesisilerinde oluşan çamur miktarlarını Tablo 5' de görüldüğü gibi özetlemek mümkündür. Bunun için beldelerde oluşan çamurların KM=Katı madde , OM=Organik madde, SU=Su içeriği ve kişi başına oluşan çamur gibi miktarlarının belirlenmesi ve çizelgeye işlenmesi gerekmektedir.

 

Çizelge 5 : Çamur miktarlarını gösteren liste (doldurulması için örnek bir form )

 

---------------------------------------------------------------------------------

KM mik. OM mik KM mik. SM mik. Çamur miktarı

g/N.G % YK % % l/N.G

( a . 100 )

KM=Kuru madde; OM=Organik madde --- ----

SM=Su miktarı; YK=Yanma kaybı c 1000

N=Nufus ; G=Gün Ortalama

---------------------------------------------------------------------------------A.) Taze çamur

ön çökeltim hav.

1. mekanik tes.

2. damlatmalı

filtre son çök.

3. aktifçamur

son çök. fazla

çamur

 

---------------------------------------------------------------------------------B.) Çürütülmüţ

çamur

1. mekanik tesis

çürük çamuru

2. ... + DF çam.

3. .. + AÇ fazl.

 

DF=Damlatmalı filtre ; AÇ=Aktif çamur

---------------------------------------------------------------------------------

 

Arıtma Çamurlarının Deponilerde Bertarafı

 

Arıtma tesislerinde oluşan arıtma çamurlarının büyük çoğunluğu deponilere dökülerek bertaraf edilmektedir. Ancak bu dökme olayı gelişi güzel olamaz, belirli bir esasa göre inşaa edilmesi gerekir.

Arıtma çamurlarının içindeki olası sakıncalı maddelerden dolayı değerlendirilmesi mümkün olamayabilir. Bu durumda çözüm deponilere dökülmesidir. Yakılması ise çok pahalıya mal olabilir. Yakma ekonomik olsa bile sonuçda depolanması gereken yanma kalıntısı olacaktır.

 

Arıtma Çamurlarının Depolanması

 

Arıtma çamurlar esasda iki şekilde depolanabilir :

 

- Çöp ve katı atıkjlarla birlikte depolanması

- Suyu alınmış, kururtulmuş çamurun tek başına depolanması

 

Veya bu iki yöntem kombine edilebilir çöp deponilerinde mono köşeler oluşturulur, buraya sadece arıtma çamurları depolanabilir. Diğer bir çözüm de bir depolama yerine çöp ve çamur için ayrı ayrı yerler ayrılabilir. Böylece mevcut altyapı her ikisi için de kullanılır ve yer v.d. masraflardan tasarruf sağlanır.

Deponiye gelmeden önce de çeşitli ön işlemlere tabi tutulmalıdır. Bu işlemler homojenleştirme, kompostlaştırma v.d. olabilir. Kurutma öniţlemi tozlanmaya sebep olacak düzeye kadar ileri gitmemelidir. Deponilerde çok yoğun bir teknik uygulamalar söz konusudur. Her türlü deponilerden mutlaka aşağıdaki koşullar istenmektedir:

 

- ÇED raporu, uygun yer seçimi

- Zemin sızdırmazlığı

- Sızıntı suların toplanması ve arıtılması

- Oluşan gazların toplanması, değerlendirilmesi veya zararsızlaştırılması

- Çağdaş teknolojik işletme prensipleri ve teknikleri

- Yüzey sızdırmazlığı

- İşletmede kendi kendine emisyon kontrollerinin yapılması

- Deponinin iţlevi bittikten sonra da uzun zaman süresi içinde kontrolü

- Önleyici ve koruyucu tüm önlemlerin alınması

Bunlar yapılmazsa, daha yapmak zorunda kalacağımız iyileştirme masrafları çok daha pahalı olacaktır.

 

Çamur Depolama Tekniği

 

Çamurun güvenilir bir şekilde depolanması için aşağıdaki koşulları yerine getirmesi lazımdır:

 

- Yeterli taşıma yeteneği

- Yeterli derecede suyunun alınmış olması

- Kompaktorun sıkıştırma verimi olumsuz etkilenmemeli

- Çamur ilave bir koku yüküne neden olmamalıdır

- Tesiste çalışanlar için hijyenik sakıncalar ve zararlar bulunmamalıdır

- Araçlar ve yollar çamurlar nedeni ile ilave bir kirlilik yüküne maruz kalmamalıdır

- Depolanacak çamurun su içeriği de %65 ' den fazla olmamalıdır

- Kenar kayma stabilitesi = veya > 20 kN/m2 olmalıdır

- Çamurların çoğunda bu değer kireç veya diğer katkı maddelerinin ilavesi ile mümkün olmaktadır. Bu da deponi hacmi ihtiyacını artırmaktadır.

 

Çamurun Katı Atıklarla Birlikte Depolanması

 

Birlikte depolamayı iki şekilde yapmak mümkündür :

 

- yığın ve noktasal şekilde

- çöp çamur karışımı şeklinde

 

Yığın veya noktasal şekilde depolama yapılırken işletme çalışması iki düzeyde olmaktadır:

 

. çamur işletme sırasındaki en alt tabakaya dökülür ve çöp deponisinin ilerleme doğrultusuna paralel bir şekilde yığınlar oluşturulur. Yığınlar arasındaki mesafe de kompaktörlerin çöpleri sıkıştırabilmeleri için yeterli manavra yeteneğine sahip olabilsinler.

. üst düzeyden de çöpün inşaasına başlanır, ince tabakalar halinde kompaktör tarafından yığınlar arası da çöplerle doldurulur ve sıkıştırılır, ara hacim yığının boğazına kadar dolmuşsa, o zaman çöpler arıtma çamurunun üzerine yayılır.

Yığınların üzerine 0.5 m kalınlığında çöpler yayıldıktan sonra, kompaktör de rahatlıkla üzerinde hareket edebilir.

Deponi stabilitesi nedeninden dolayı kesinkes doğrudan doğruya arıtma çamuru zemine yayılamalıdır. En az 3.0 m çöp tabakası ondan sonra arıtma çamuru yığınları inşaa edilmelidir. Çamur yığınları sedde kenarlarından da en azından 5.0 m mesafede olmalıdır. Üst katmanların inşaasında da, yeni çamur yığınının altda ki çamur yığının üstüne gelmemesine dikkat edilmelidir. İyi işletme koşul-larında deponi hacminin % 20 - 25 'i çamur depolanması için kullanılabilir. Çamur miktarı az ise yığın şeklinde çamur depolanması yerine noktasal olarak da çamurlar depolanabilir.

 

Bu durumda sadece tek işletme düzeyinde çalışmak yeterlidir. Yalnız burada işletme sırasında, skıştırma anında çamurun yüzeye çıkması durumunda araçların tekerlekleri kirlenebilir, yapışkan , kaygan olabilir. Bu da yolların kirlenmesine neden olmaktadır. Fazla çamur konulması halinde deponi sağlamlığı da bozulabilir, bu nedenle de eğer çamur oranı % 10'u geçmiyorsa bu yönteme başvurulmalıdır.

Ayrıca özel önişlem tesislerinde arıtma çamuru ve çöp iyice karıştırılıp, hazırlandıktan sonra depolanırsa deponi yerinin ömrü uzatılabilir. Diğer iyi bir uygulama şekli ise deponi içinde çamurları kazetler şeklinde yerleştirmektir.

 

Arıtma Çamuru Monodeponisi

 

Eğer oluşan çamur miktarı çok fazla ise ve çöp ve diğer atıklarla birlikte depolanması olanaksızsa o zaman tek başına depolama zorunluğu doğar. Sadece arıtma çamurlarının depolandığı bir deponi her bakımdan çok pahalı olabilir, bu nedenle de mevcut evsel çöp deponilerinde monodeponi bölgeleri oluşturulmalıdır. Depolanacak yer eğimli olmalı ki , yağışlar hemen yüzeysel akışa geçsin ve deponi kütlesini etkilemesin. Depolanacak olan çamur oldukca iyi stabilize olmuş olması lazımdır. Kenar kayma stabilite değeri 50 kN/m2 olmalıdır.

Çamur depolanan köşelerde stabiliteyi sağlamak için seddeler oluşturmak gerekir, bunlar da deponinin ömrünü oldukca kısaltır.

 

Arıtma çamurlarının depolanması için homojenleştirme, kurutma, karıştırma ve kompostlaştırma gibi yoğun önişlemlerin yapılması gerekmektedir, yoksa depolama yerinin stabilitesini sağlamak ve kullanım ömrünü uzatmak imkansız gibi bir şeydir. Hatta kuru maddesinin % 90'nı organik madde, % 10'u da inorganik olanlarda yakmayı bir önişlem olarak devreye sokmak mutlaka gerekli olabilir.

 

Arıtma çamurlarının depolanmasında da ana hedef uzun vadede çamurun çevreye olabilecek olumsuz etkilerini kontrol altına almaktır.

 

 

Çamur ve Kül İçin Monodeponi

 

Tarım kesimi çamur konusunda çok daha sıkı davrandığı ve titizlendiği için, depolanması gereken çamur oranı da artmaktadır. Yakılan çamurların külleri de nihai işlem olarak depolanmak zorundadır.

 

Çamurlar ya tek başlarına , ya da karışık olarak sulu veya kuru şekilde depolanmaktadırlar. Fazla sulu olanların önce sularının alınması gerekmektedir:

- Sulu çamurlar ya doğrudan çamur kurutma göletlerine ya da çamur kurutma ve depolama lagünlerine gönderilmektedir. Depolama lagünlerindem istenen kiriterler düzenli deponilerden istenenlerin aynısıdır.

- Arıtma çamuru ile çöp birlikte depolanırken Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinin Teknik İartnamesine uyarak depolanması gerekmektedir. Bu durumda su içeriği % 65 den fazla olmamalıdır.

- Suyu alınmış ve % 60 dolayında su içeren arıtma çamurlarının depolanması için yapılacak olan monodeponiler ancak çukur ţeklinde olan alanlarda daha uygun bir ţekilde inţaa edilebilir.

 

Monodeponi gibi düşünülüp yapılan deponiler, karışık olanlara kıyasla hiç de avantajlı değildir. Çevreye olumsuz etkileri daha fazladır. Bu durumda karışık depolama daha uyumlu görülmektedir.

Ancak birlikte depolamanın da bazı sakıncaları vardır:

- Çamur ve kül gibi atıklar deponi kütlesi içindeki proseslere tam olarak maruz kalacaklardır,

- Çamurlar su ve gaz bilançosunu olumsuz etkileyeceklerdir,

- Çamurlar koku sorununun oluşmasına neden olabilirler. Özellikle de çöpler ayrışmaya başladıktan, yığındaki sıcaklıklar 60 dereceye kadar çıktıktan sonra koku daha yoğun bir şekilde yayılmaktadır. Bu nedenlerden dolayı da monodeponin şansı son zamanlarda yeniden artmaktadır. Ancak tekniğinin iyileştirilmesi gerekmektedir. Bunu içinde monodeponide nihai depolanabilecek çamurların oluşturduğu ve/veya oluşturacağı eluatların su kalitesi, içmesuyu kalitesinde olması istenmektedir. Bu ise çamurların yakılmasından veya solidifikasyonundan sonra mümkün olmaktadır. Her halukarda bu monodeponiler kontrol edilebilir ve iyileştirilebilir olmalıdır.

 

Monodeponilerde mutlaka kombine sızdırmazlık tabakasının oluşturulması gerekmektedir. Sızıntı sular derlenip arıtılmalıdır. Biten kısımlar veya tamamı bittikten sonra iyi bir sızdırmazlığı sağlanmalı ve örtülenip yeşillendi-rilmelidir.

Monodeponilerde yapılan bu su kontrolü önlemleri yetmemekte, ayrıca deponide oluşan , oluşabilecek olan gazların da zararsızlaştırılması gerekmektedir. Tüm güvence altına alma altyapılarına rağmen , olası kaçak zararlara karşı da kontrol mekanizmasının işletilmesi gerekmektedir. Sızıntısu, gaz, deponinin mevcut durumu ve diğer emisyonlar açısından kontrollerin mutlaka sürekli olarak yapılması gerekmektedir.

 

Çamur ve kül monodeponilerinden beklenebilecek emisyonlar :

 

- Sızıntısu miktarı

. çamur kütlesinin % 5'i nötralizasyon ve çürüme suyu

. sızan ve deponan su ( depolama sırasında deponi kütlesine, çatlaklardan giren ve biriken su )

. presleme etkisi ile oluţan su

Başlangıçta % 60 olan su içeriği, % 40 - 35 'lere kadar daha sonra düşebilir, azalabilir. Bu durumda monodeponide oluşan birimalan debisi İekil 'de görüldüğü gibi seyiretmektedir.

Çamur monodeponisinde sızıntısu oluşup oluşmadığı, ne kadar oluştuğu hususları tam açıklığa kavuşmamıştır. Çünkü çamurun kf-değeri 10-7 ile 10-11 m/s arasında değişmektedir . Bu nedenle de uzun bir süre sızıntı su oluşabileceğini düşünmek gerekir. Kül monodeonilerinde eğer her hangibir yüzey sızdırmazlık önlemleri alınmazsa yağan yağmurun yaklaşık % 50' si sızıntısu olarak zeminden akışa geçer.

Sızıntısuyun KOİ değeri 12.000 - 65.000 mg/l arasında değişmek-tedir.

 

Çamur monodeponilerinde oluşacak sızıntısuyun kirleticilerinin konsantrasyonu Tablo 6 'da görüldüğü gibi olabilir.

 

Tablo 6 : Sızıntısu ve emisyon değerleri

 

Parametreler Boyutu Değerleri

----------------------------------------------------------------

Koku --- çok ţiddetli

Görünümü ---- sarı, berrak

pH-değeri ---- 6.6 - 8.9

Elektriksel iletkenlik uS cm-1 13.000 - 34.000

Buharlaşma kalıtısı mg/l 475 - 35.000

Yanma kalıntısı mg/l 80 - 16.600

Toplam sertlik od 1,5 - 585

KOİ mg/l 12.000 - 65.000

Amonyum mg/l 2.800 - 7.000

Klorür mg/l 360 - 4.400

Sulfat mg/l 5 - 3.600

Nitrat mg/l 0.10 - 183

Nitrit mg/l 1

Siyanür mg/l 0.02

Sülfür, hidrojensülfür mg/l 2 - 26

KMnO4- tüketimi mg/l 1.100 - 13.600

Su banyosunda buharlaţa-

bilen fenoller mg/l 7 - 95

TTC- testi Engelleme etkisi yok

TOC mg/l 3.400 - 21.000

Sirke asiti mg/l 2.000 - 13.000

-----------------------------------------------------------------

Curuf Monodeponilerinden de çözünüp, yıkanabilecek madde miktarları 4 - 12 g/kg KM' dedir. Tablo 7 ' de yıkanabilen maddelerin değerleri verilmiştir.

 

 

Tablo 7 : Curuf ve curuf-uçucu kül karışımı monodeponilerin- den çözünebilecek madde miktarları

İİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİ

Depolanan Kurţun Çinko Kadmiyum Nikel Florür

Materyal mg/kg KM mg/kg KM mg/kg KM mg/kg KM mg/kg KM

İİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİ

 

Curuf 0.9 0.2 0.32 0.2 1.1

Curuf-Uçucukül 1.1 0.8 0.02 0.04 1.6

 

Curuf-uçucukül iz 0.05 0.05 0.2 2.9

İİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİ

KM= Kuru madde veya katı madde

 

 

 

Doğal Olarak Çamur Suyunun Alınması, Kurutulması

 

Çamur kurutma yatakları, çamur lagünleri, çamur barajları v.b. kullanılır.

 

Çamur kurutma yatağının yapısı:

 

- 30-40 cm sızdırmazlık için kil minerali ile zemin kaplanır ve sıkıştırılır.

- Ortaya doğru şevlendirilir ve akan suyu toplayıp uzaklaştıracak drenaj borusu döşenir. Eğim 1:20 olabilir.

- Bunun üzerine 8 cm dane boyutu 60 mm olan çakıl, onun da üstüne 6 cm kalınlığında 18-25 mm'lik ve de onun üstüne 6 cm 0 - 12 mm'lik çakıl malzemesi gelir. Bunların en üstüne de 20 cm dere kumu konularak yatak tamamlanmış olur.

 

- Yatak kenarlarına 15x15x2,20 'lik hazır beton perdeler yerleţtirilebilir.

 

- Kuru çamurlar alınırken ince malzemelerden de birlikte sürüklenme olacağından, ince malzemenin zaman zaman takviye edilmesi gerekmektedir.

 

Çamur kurutma yatağına deneyimlere göre yılda bir metrekare alana 1,80 m3/m2.a çamur yüklemesi yapılırsa; her yatak şarjındaki çamur yüksekliği de 0,20 metreyi geçmemesi gerektiğinden, yılda ancak 9 kere şarj yapılabiliyor demektir. ( a=yıl).

 

Buna karşılık çamur havuzlarına 3,6 m3/m2.yıl kadar yükleme yapılabilmektedir.

 

Kurutmak için yatağa verilen çamur % 5 katı madde içerdiğine göre, katı madde yükünü bulunuz ?

 

% KM -----> 5 -------> 1 m3 çamurda ise 50 kg KM ;

 

1,8 m3/m2.yıl x 50 kg/m3 = 90 kg KM/m2.yıl

 

Çamur göletleri veya lagünleri toplam hacmi 260 000 m3 'e kadar seçilebilmektedir. Bu durumda;

 

80 000 m3/yıl çamur oluşan ve çamurun su içeriği %96 olan bir yerde gölet, eğer su içeriği % 70'şe düşerse, kaç yıl hizmet verir?

 

Bazı sanayi çamurlarını depolasınız ve yıllarca bekletseniz su içeriği % 75-80 'lerden aşağıya hiç düţmez.

 

Cevap : 24 yıl ( yıllık çamur miktarı 80 000 m3'den 10 700 m3'e düţecektir).

 

 

Arıtma Çamurlarının Isıl Değerleri

 

Suyu alınmış arıtma çamurları : 2800 ile 4200 kj/kg arasındadır, ortalama değer ise yaklaşık 3400 kj/kg'dır.

 

Izgara artıkları, çöpleri: 4200 ile 6100 kj/kg arasındadır, ortalama değer ise yaklaşık 5050 kj/kg'dır.

 

Kumtutucu atıkları: 450 ile 900 kj/kg arasındadır, ortalama değer ise yaklaşık 700 kj/kg'dır.

 

 

Limanı ve Önemi

 

İzmir Limanı Türkiye'nin büyük limanlarından biridir. Körfeze dökülen dere ve kanallardan katı maddeler gelmekte ve çökmektedir. Bu katı maddenin yapısına ve fraksiyon dağılımına göre de sorunlar oluşmaktadır. Akıntı hızının azaldığı yerlerde özellikle de liman bölgesinde bu katı maddeler çökmektedir. Liman tarama çamuru oluşmaktadır. Bu çamurun da yaklaşık %50'si kum ve diğerleri gibi kaba fraksiyondan oluşurken ( >63 μm); geriye kalan diğer yarısı da ince fraksiyondan oluşmaktadır ( <63 μm). Hinterlandindaki yoğun tarımsal ve sanayi faaliyetlerinden dolayı da bu çamurlar oldukça kirlilik açısından çok yüklüdürler. Liman tarama çamurunda bulunan ağırmetal kirlilik yükünün büyük çoğunluğu sanayii'den gelmektedir. İzmir limanında çamur taraması nedeni ile Urla açıklarında deniz kirlenmesine neden olmuş, sürekli olarak da İzmir Liman Tarama Çamurunun bertarafı gündemde kalmıştır.

 

Akarsular ve Katı Maddeleri

 

Bir akarsuda suspanse (askıda katı madde) akarsu yolu ile taşınan toplam katı maddenin %85'ini oluşturmaktadir. Geri kalani ya yüzen maddeler ya da sürüklenen kati maddelerdir. Örneğin Hamburg da yilda 2 milyon m3 (5 milyon ton ) liman camuru olusmaktadir(>63μm). Bunun %50'si kum , %50'si de mil, kil.(<63 μm). Liman camurunun%90'i eski DDR ve Cekoslovakya'dan gelmektedir. Kolloid maddeleri da 1 - 10 μm boyutunda bulunmaktadir. Kati maddenin capina göre de cökme hizlari degismektedir :

 

Kati madde capi Partikel adi Cökme süresi

(1 m icin)

----------------------------------------------------------------

10 mm Cakil 1 Saniye

1 mm Kum 10 Saniye

0,1 mm Ince kum 2 Dakika

0,01 mm Kil 2 Saat

 

1 μm Bakterium 8 Gün

0,1 μm Kolloid 2 Yil

0,01 μm Kolloid 20 Yil

----------------------------------------------------------------

 

Tanelerdeki yüzey/hacim orani da cok önemlidir:

İİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİİ

Tanecigin boyu Yüzeyi Hacimi Yüzey/Hacim orani

--------------------------------------------------------------

(μm) (μm2) (μm3)

--------------------------------------------------------------

1 6 1 6

10-3 6*103 1 6000

---------------------------------------------------------------

 

Akarsuyun içindeki katı maddelerin çökmesini etkileyen mekanizmayı ve yasalarını aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür:

* Elektrostatik karsilikli etkilesmeler ,

* Van-der-Waalls kuvvetleri ve Coulomb kuvvetleri

* Stabil kolloid suspanseleri

* Yumaklasma

* Tasinma

* Stabilizasyon

* Sogurma

* Organik ve inorganik tehlikeli maddeler

* ve katı maddelerin fraksiyonu:

Fraksiyon Dane boyutu

---------------------------------------------------------------

Cökebilir > 100 μm

Süper kolloid 1-100 μm

Kolloid 10-3 - 1 μm

Cözülmüs maddeler < 10-3 μm (1nm)

--------------------------------------------------------------

Gerek dere yataklarından ve de gerekse yan kanallardan her yil cöken sedimentlerin toplanmasi ve uzaklastirilmasi gerekmektedir. Bu sedimentler ayni zamanda da bir cevre sorunu kaynagini olusturmaktadir.

 

Liman camuru genelde kil, mil, ince kum, cok ince organik maddeden olusmaktadir. Bunlara da cok sakincali ve tehlikeli maddeler ve agirmetaller baglanmaktadir. Bu maddelerin cogu canlilar icin tehlikelidir ve mutlaka besin zincirine girmemelidir. İzmir Liman Tarama Çamurları da sağlıklı bir şekilde bertaraf edilmek zorundadır. Bu konudaki çalışmalar çok ileri bir aşamaya ulaşmıştır.

 

 

İzmir'de Katı Atıkların Ayrı Toplanması Organizasyonu

 

Büyükşehir Yönetimi ayrı toplamayı tanıtmak ve halkı bu yolda ikna etmek için tüm gönüllü ve resmi kuruluslarin yardimi ile örgün ve yaygin bir egitimi baslatmalı ve uygulamalıdır. Brosürler, el ilanlari, duvar ilanlari, yapistirmalar, konferanslar, birebir konusmalar v.b. faaliyetler organize edilmelidir.

 

Bu konuda ayrica Büyükşehir İzmir Kati Atiklar Yönetmeligi hazirlanmalıdır.

 

Kagit Kontenyerleri

 

Kentin cesitli yerlerine mavi kagit kontenyerleri yerlestirilmelidir. Buraya atilacak olan atiklari tanimlanır:

 

Gazete; Dergi ; Katalog; Kitap; Defter; Karton; Ambalaj kagidi, Mukavva, kirlenmemis ve kaplanmamis tüm diger kagitlar. (Cünkü yagli veya kirli kagitlar recycling kagitlarinda lekelerin olusmasina neden oluyor. Bu yaglar aritilamadigi icin lekeler olusuyor.)

 

Kagit atiklarin toplanmasi ve sekunder hammadde olarak kullanilmasi tüketicilerin elindedir. Bu nedenle de tüketiciler Recycling kagidi kullanmaya özen göstermelidirler. İkincil hammaddeden üretilen ürün tüketildikçe, hammadde talebi de artacaktır. Böylece degeri kazanma olayına önem verilmiş olacak bu tür atıklar da Borsa'da değer kazanacaktır.

 

Beyaz, Yesil ve Kahverengi Camlar icin Kontenyerler

 

Kapaksiz ve tipasiz atilmasi gereken kavonozlar, siseler ve cam kaplar icin ayri ayri kontenyerler yerleştirilmelidir. Bu kontenyerlerin içine de değerli atıklar atılmalıdır.

 

Sanayii cami ve yeni cam üretiminde eski cam atiklarinin payi cok yüksektir.

 

Büyükşehir İzmir Kati Atiklar Yönetimi Dairesinin Elemanları da doğrudan halka bu konuda telkinler yapılmalıdır:

 

"Konserve teneke kutularini kullanmak yerine hep cam kutulari kullanmayi tercih edin. Hatta depozitolu ve cok kere kullanimli cam kaplarda alis veris yapin."

 

Kontenyerlerden kaynaklanan gürültüye de neden olmamak icin bosaltma günleri ve saatlerinin pazertesiden cumartesiye kadar 7 ile 19 arasinda olmasina dikkat edilmelidir.

 

Sari/Beyaz Tekstil Toplama Kaplari

 

Eski elbiseler , tekstil ve ayakkabilar icin kaplar hazır bulundurulmaktadır. Cocuk Esirgeme Kurumu, Kizilay v.b. kurumlar kanali ile ayrica toplamak ve degerlendirmek mümkün olmaktadır.

 

 

Sari Bidon, Sari Kontenyer ve Sari Torbalar

 

Ambalaj atiklarinin özellikle de plastik ve metal gibi hafif olanlarinin biriktirilmesi ve toplanmasi saglanmalıdır. Halkta hakim olan yaygın görüş:

 

"Tüketici ödüyor, cevre tahrip oluyor ve ambalaj sanayi ile atik bertaraf firmalari kazaniyor".

 

Ambalajsiz, zorunlu ambalajli ve cokkere kullanimli ambalajlarda alis veris yapmayi iyi bir cevre icin tercih edilmelidir.

 

 

Kompostlastirma

 

Evlerde ve is yerlerinde olusan biyoorganik atiklar, ki bunlar mutfak ve bahce kaynakli olabilirler , kiyilmis ve parcalanmi agac ve dallari, az miktarda da yemek artiklari. Mümkünse bahcenizde degilse de biyocöp varillerinde ya ayri toplanmali ya da kompostlastirilmalidir.

 

Toprak islah edicisi ve özellik iyilestiricisi olarak kullanilmalidir.

 

Iri Hacimli Cöpler

 

Iri hacimli cöp olusturmadan önce ömrünü uzatmak icin önce düsünüp atmamalı ve birisine hediye etmelidir. Eger hicbir sekilde degerlendirilemeyecek ise Belediye'nin ya öngördügü yilda iki kere toplama programina girin ya da kücük bir ücret karsiligi program disi aldirmalıdır.

 

 

Zararli Maddeler

 

Eski, günü gecmis ilaclar; evde kullanilan kimyasal maddeler; boyalar; civa iceren atiklar (florosens lambasi), kuru piller, tarimsal mücaadele ilaclari, gübre ve bitki koruma ilaclari, spray kutulari....

 

Bu tür zararli maddeler hicbir diger cöp bidonlarina atilmamalidir.

 

Zararli maddeler Geri Kazanma Merkezlerinde (Recycling Center) öngörülen yerlere ve kaplara birakilabilmelidir.

 

Geri Kazanma Merkezlerine (Recycling Center) her türlü degerlendirilebilir atiklar getirilebilmeli ve her biri icin ayrilmis kaplara bu atiklar atilabilmelidir.

 

Kalinti Atiklar

 

Cöp ve kati atiklar yukarda öngörülen ayri toplama sistemine göre ayrildiktan ve toplandiktan ve hatta her türlü isleme tabii tutulduktan sonra, geriye bakiye cöp kalmaktadir. Bunlarin da zararsiz bir sekilde bertarafi gerekmektedir.

 

Kalinti cöpler bidonuna da diger bidon ve kaplara atılmayan cöpler atilmalıdır.

 

Aslında İzmir de'de "Geri Kazanma Daha Sonra Düşünülmeli" ve atık oluşmasına kaynağında yoğun dikkat gösterilmelidir. Atıklar oluştuktan sonra da bunları geri toplamak ve değerlendirmeye çalışmak da yoğun bir külfet getirmektedir. Geri kazanmak için toplanan bu değerli maddeler dağlar oluşturmakta geçici deponilerde uzun süre bekletilmektedir. Bu konuda bunları değerlendirecek teknolojilerin geliştirilmesine de çalışılmaktadır.

 

Doğruyu söylemek gerekirse dünyada atıkları geri kazanılması konusunda şampiyon olan ülke Almanya'dır. DSD (Dual System Deutschlands) ve bunun getirdiği " Yeţil Nokta " tartışma halindedir. Çünkü iki yıllık uygulama sonucunda sistem finansmanı ve masraflarını karşılaması açısından iflas etmek üzeredir. Ancak tartışmalar sonucunda mutalaka bir ortak noktada birleşilecek ve sorun çözülmüş olacaktır. Cam, aluminyum, plastik v.d. gibi değerli atıkların geri kazanılması için uygulanacak biriktirme, toplama, taşıma , ayıklama ve değerlendirme işlemlerinin çevresel etkileri ve bunların da zararsızlaştırlması için gerekli yatırmların ve işletme masraflarının göz önünde bulundurulması gerekir. Böyle bir ekoanalizden sonra geri kazanmanın gerçek bedeli ortaya konulmalıdır. Ne pahasına olursa olsun geri kazanma denilemez. Bu nedenle de çok ve luzumundan fazla ambalaj veya ambalaj maddesi kullanmak yerine, mümkün mertebe hiç ambalaj kullanmamak çok daha yerinde olacaktır. Ayrıca "Tekkere Kullanma" yerine "Çokkere Kullanma" yöntemlerine ağırlık vermek çok daha yerinde olacaktır. İlk adım çokkere kullanma kuralını seçtikten sonra gene de atık oluşacaktır. İşte o zaman bu atıkların geri kazanılması düşünülmeli ve plan ve program kapsamında değerlendirilmelidir. O halde önce atık oluşumu kaynağında çevre dostu yaşam tarzı ile en aza indirilmeli, daha sonra da oluşan o az miktardaki katı atıkları geri kazanmak için diğer adımlar atılmalıdır.

 

 

Kaynaklar :

 

Köhlhoff, D. (1991) : " Langzeitverhalten von Klaerschlamm im Deponien." Korrespondenz Abwasser, 38. Jahrg. , H. 6, S. 763-768

ATV/VKS (1989) : "Klaerschlammeinbau in Deponien - Gemeinsame Ablagerung von Klaerschlamm und Siedlungsabfaellen." Arbeitsblatt A 301.

 

ATV/VKS (1991) : " Monodeponie von Klaerscklamm" Arbeitsbericht, Kooespondenz Abwasser, 38. Jahrg. H.2, S. 285-290

 

LAGA (1979) :" Die geordnete Ablagerung von Abfaellen (Deponie-Merkblatt) Stand 1. Sept.

 

Köhlhoff, D. (1991) :" Klaerschlammeinbau in Deponien " Entsor-gungspraxis, H.11 , S. 714-718

1) Thome-Kozmiensky,K.J.u.a (1987): Recycling von Klärschlamm 1.2.EF.Verlag. Berlin

2) Thome-Kozmiensky K.J.(1987): "Behandlung von Sonderabfällen 1" EF-Verlag.Berlin

3) Dizer,H.et al (1986) :"Untersuchung zur Entseuchung von Klärschlamm durch aerob-thermophile Behandlung" Korrespondenz Abwasser. H.8, S.703-709.

 

1. Sulzer A.G., 1976: Umweltfreundliche Klarschlamm-Hygienisierung mit Gammastrahlen. Winterthur. Scweiz.

2. Trinkwasserverordnunng, 1975 : (TV) Bundesgesetzblatt. Teil 1, Angale 2. BRD.

 

Rytlewski, Gabriele ; Dr. (1994) : Gift-Depots im Sediment. DF Sonderdienst angewandte Wissenschaft, Nr. 2/94 A, Bonn.