SUALTI KÜLTÜR MİRASININ KORUNMASI VE YÖNETİMİ TÜZÜĞÜ
1996

GİRİŞ

Bu tüzük iç bölgelerde ve kıyı sularında, sığ denizlerde ve derin okyanuslarda bulunan sualtı kültür mirasının korunmasını ve yönetimini desteklemeyi amaçlamaktadır. Sualtında bulunan kültür mirasının özel nitelikleri ve koşulları üzerine odaklanan bu tüzük “Arkeolojik Mirasın Korunması ve Yönetimi” (1990) konulu tüzüğe ek olarak düşünülmelidir. 1990 tarihli tüzük, “arkeolojik mirası”  temel verileri   arkeolojik yöntemlerle elde edilen maddi miras olarak tanımlamıştır. Bu veriler insan varlığının her tür  izini   ve her tür insan etkinliğini yansıtan yerleri, terk edilmiş yapıları,  toprak  ve su altındaki sitler de dahil olmak üzere  her tür kalıntıyı , bunlarla ilişkili taşınabilir  tüm kültürel malzemeyi içerir. Bu yeni tüzük kapsamında sualtı kültür mirası, sualtı ortamında bulunan veya oradan alınmış olan arkeolojik miras olarak anlaşılmaktadır. Su altında kalmış yerleşme ve yapılar, batık alanları , batıklar ve bunların arkeolojik içerikleri ile doğal çevreleri bu kapsama girmektedir.  

Sualtı kültür mirası, doğası gereği uluslararası bir kaynaktır.   Büyük bir bölümü uluslararası sularda bulunmaktadır ve uluslararası ticaret ve iletişim ağı içinde,   hareket ettikleri ve varmayı hedefledikleri noktalardan çok uzakta batarak  kaybolan gemiler ve bunların içindekilerden oluşmaktadır. 

Arkeoloji çevrenin korunması ile ilgilidir; kaynak yönetimi dilinde sualtı kültür mirası sınırlı ve yenilenemez bir kaynaktır. Eğer sualtı kültür mirasının gelecekte de  çevrenin anlaşılmasına katkıda bulunması bekleniyorsa, daha uzun bir süre yaşamasını sağlamak için kişisel ve  ortak sorumluluk alınması gerekir.  

Arkeoloji kamusal bir etkinliktir. Herkesin kendi yaşamına bilgi ve esin sağlamak için geçmişe bakma hakkı vardır; geçmişle ilgili bilgilere ulaşmayı kısıtlamak, kişisel özgürlükleri sınırlamaktır. Sualtı kültür mirası kimlik oluşumuna katkıda bulunur ve halkların toplumsal birlik duygusu açısından önemli olabilir. Eğer duyarlı biçimde yönetilirse, dinlence ve turizmin geliştirilmesinde olumlu bir rol oynayabilir.  İnsan kültürünün çağlar boyunca gösterdiği çeşitlilik hakkındaki bilgilere katkıda bulunan  

arkeoloji araştırma ile yönlendirilir ve geçmişteki yaşam hakkında yeni ve sarsıcı fikirler sağlar. Bu tür bilgi ve fikirler bugünü anlamamıza katkıda bulunur ve böylece  bizleri gelecekteki sorunlara hazırlar. 

Etkileri önceden düşünülmediği takdirde, kendi başına yararlı ve arzu edilir olan birçok denizcilik faaliyeti, sualtı kültür mirası için hazin sonuçlar  doğurabilir. 

Sualtı kültür mirası kıyı çizgisini veya deniz tabanını değiştiren , akıntıların, çökeltilerin ve çevreyi kirleten atıkların yönünü değiştiren yeni inşaat faaliyetlerinden zarar görebilir. Sualtı mirası denizde bulunan canlı veya cansız kaynakların duyarsızca tüketilmesinden de olumsuz yönde etkilenebilir. Dahası, kaçak dalışlar ve batıklardan  ‘ hatıra’ olmak üzere  usulsüz bir şekilde  eşya alınması yokedici etkiler yaratabilir. 

Bu olumsuzluklar  daha baştan arkeologlara danışılarak ve çözüm sunan projeler  hazırlanarak tümüyle kaldırılabilir veya etkileri  büyük ölçüde azaltılabilir. Bu tüzük sualtı kültür mirasının karşı karşıya olduğu tehditlere karşı, üst düzeyde  arkeolojik uzman katkısı  sağlayarak hızla ve etkin bir biçimde yardım etmeyi amaçlamaktadır.  

Sualtı kültür mirası az sayıdaki kişiye büyük menfaatler sağlayan etkinliklerden de olumsuz yönde etkilenmektedir. Sualtı kültür mirasının ticari amaçlara  veya spekülasyona alet edilmesi bu mirasın korunması ve yönetimiyle bağdaşmaz. Bu tüzük her projenin amaçları, yöntemi ve beklenen sonuçları  açısından netleşmesini ve tüm projelerin    herkes için şeffaf olmasını sağlamayı hedeflemektedir.

Madde 1- Temel İlkeler

Sualtı kültür mirasının yerinde (in-situ) korunması ilk tercih olarak düşünülmelidir.

.Halkın erişimi desteklenmelidir.

.Zarar vermeyen teknikler,  hasarsız rölöve ve örnekleme, kazıya tercih edilmelidir.

.Araştırmalar zararı indirgeyici olmalı veya projenin araştırma hedeflerini aşmamalı, sualtı kültür mirasını olumsuz yönde etkilememelidir.

Araştırmalar sırasında insan kalıntılarının bulunduğu veya  kutsal sayılan alanlar gereksiz yere karıştırılmamalıdır.

Araştırmalar yeterli düzeyde belgeleme ile desteklenmelidir.

Madde 2-  Proje Tasarımı

Araştırmadan önce, aşağıdaki konuları dikkate alan bir proje hazırlanmalıdır:

. Projenin zarar azaltıcı veya  araştırma hedefleri,

. Kullanılacak yöntem ve uygulama teknikleri,

. Beklenilen maddi destek,

. Projenin tamamlanması için öngörülen süre,

. Araştırma ekibinin  oluşumu, üyelerin nitelikleri, sorumlulukları ve deneyimleri,

. Malzemelerin korunması,

. Alanın yönetimi ve sürekli bakımı,

. Müze ve diğer kuruluşlarla işbirliği girişimleri,

. Belgeleme,

. Sağlık ve güvenlik,

. Rapor hazırlığı,

. Araştırma sırasında yerinden alınan kültür varlıklarını da kapsayan bir arşivin   düzenlenmesi,

. Elde edilen bilgilerin  halkın katılımını da içerecek şekilde duyurulması .

Projenin tasarımı gerekli görüldüğü takdirde gözden geçirilip değiştirilmelidir. Araştırma proje tasarımına göre yürütülmelidir. Arkeoloji camiası proje tasarımına ulaşılabilmelidir.

Madde 3- Kaynak sağlama

Araştırmalara başlamadan önce projenin koruma, rapor hazırlama ve elde edilen bilgilerin  d uyurulmasını  da kapsamak üzere, her aşamasını tamamlamaya yeterli olacak maddi kaynak sağlanmalıdır. Proje tasarımı, beklenen  kaynak gelmediği takdirde  dahi sualtı kültür mirasının korunmasını ve belgelenmesini sağlayacak acil durumları da kapsamalıdır.

Projenin gerçekleşebilmesi için gerekli maddi kaynak sualtı kültür mirasının satılmasını veya sualtı kültür mirasının ve onu destekleyen belgelemenin tekrar  bir araya getirilemeyecek şekilde dağılmasına neden olabilecek bir strateji kullanımını gerektirmemelidir.

Madde 4-Süre

Araştırma öncesinde projenin  koruma, rapor hazırlama ve bilgilerin dağıtımı  gibi  safhalarını da içine alacak şekilde bütün   aşamalarını  tamamlamaya  yetecek bir süre belirlenmelidir .  Proje tasarımı öngörülen sürelerin herhangi bir şekilde, yarıda kesilmesi durumunda, sualtı kültür mirasının korunmasını ve belgelenmesini sağlayacak acil durum planlarını da kapsamalıdır.

Madde 5- Araştırma hedefleri, yöntem ve teknikler

Araştırma hedefleri, yönteme ilişkin ayrıntılar ve kullanılacak teknikler belirlenmeli ve proje tasarımında yer almalıdır. Yöntem araştırma hedefleri ile uyumlu olmalı, teknikler olabildiğince az zarar verici olmalıdır.

Alan çalışmasından sonra, gelen objelerin incelenmesi ve belgeleme  tüm araştırmanın önemli bir bölümüdür; proje tasarımında bu  aşama için  yeterli  donanım öngörülmelidir.

Madde 6- Uzmanlıklar, sorumluluk ve deneyim

Araştırma ekibinde yer alanlar görevleri için  uygun niteliklere  ve deneyime sahip olmalıdırlar. Kendilerine tam bilgi verilmeli ve kendilerinden istenilen işi anlamalıdırlar.

Sualtı kültür mirasına  müdahale şeklinde olan araştırmaların yapılmasına,  ancak araştırmanın gerektirdiği nitelik ve deneyime sahip, tanınmış bir sualtı arkeologunun başkanlığı ve denetiminde  izin verilebilir.

Madde 7- Ön araştırma

Sualtı kültür mirasına yapılacak müdahaleli araştırmalar öncesinde sitin   hassasiyetini, önemini ve potansiyelini değerlendiren bir ön bilgilenme gereklidir. 

Bu  alan değerlendirmesi  , sitin tarihi ve arkeolojik verileri hakkında mevcut temel  araştırma ve yayınların gözden geçirilmesini, sitin arkeolojik ve çevresel özelliklerinin incelenmesini ve öngörülen  araştırmaların neden olacağı müdahalelerin sitin dayanımını uzun vadede nasıl etkileyeceği  konularını  kapsamalıdır .

Madde 8- Belgeleme

Bütün araştırmalar, çağdaş arkeolojik belgeleme standartlarına uygun olarak,  arkeolojik belgelemenin gerektirdiği  düzeyde gerçekleştirilmelidir.

Belgeleme alanın ayrıntılı kayıtlarını: araştırma sırasında yerinden alınan objelerin konumunu gösteren vaziyet planlarını , alınan notları, plan ve diğer çizimleri, fotoğrafları   ve diğer ortamlardaki  kayıtları   içermelidir .   

Madde 9- Malzeme koruma

Malzeme koruma programı , arkeolojik kalıntıların araştırma  aşamasında, taşınmaları süresinde ve gelecekte  korunmaları için  işlem görmelerini sağlamalıdır.

Malzeme koruma uygulaması çağdaş profesyonel standartlara uygun olarak yapılmalıdır.

Madde 10- Alan yönetimi ve sürekli  bakım

Araştırma sırasında ve alan çalışmasının sonunda yerinde bırakılan sualtı kültür mirasının korunması ve yönetimiyle ilgili önlemleri içeren bir alan yönetimi programı hazırlanmalıdır. Program  halka sunulacak bilgi, alanın makul bir şekilde  sağlamlaştırılması, korunma durumunun izlenmesi ve müdahaleye karşı koruma konularını içermelidir. Koruma ve yönetim açısından zorluklar yaratmadığı takdirde, halkın sualtı kültür mirasına ulaşımı,  teşvik edilmelidir.

Madde 11- Sağlık ve güvenlik

Araştırıcı ekibin ve diğer kişilerin sağlığı ve  güvenliği başta gelen konulardır. Araştırma ekibindekiler proje tasarımında yer alan ve geçerli yasal ve profesyonel gereksinimlere uygun  güvenlik  koşullarında çalışmalıdır.

Madde 12-  Rapor

Proje tasarımında belirlenen sürelerde ara raporlar hazırlanmalı ve bunlar ilgili kamu kuruluşlarının arşivinde saklanmalıdır.

Raporlar:

. Hedefler,

. Kullanılan yöntem ve teknikler,

. Elde edilen sonuçlar,

. Gelecekte yapılması tavsiye edilen araştırmalar, alan yönetimi ve araştırma sırasında yerinden alınan sualtı kültür mirasının korunmasıyla ilgili işlemler,

hakkında bilgi  vermelidir.

Madde 13- Koruma ve sergileme

Araştırma sırasında yerinden alınan sualtı kültür mirası ve onu destekleyen   belgelemeyi içeren proje arşivi, kamuya açık ve malzemenin sürekli bakım ve sergilenmesini sağlayacak bir kuruluşta saklanmalıdır. Arşivin nerede korunacağına ilişkin temaslar araştırmaya başlamadan yapılmalı ve proje tasarımında yer almalıdır. Arşiv çağdaş  mesleki standartlara uygun olarak hazırlanmalıdır.

Arşivin bilimsel bütünlüğü sağlanmalı; buluntuların birkaç kuruluşa dağıtılması , araştırma amacıyla tekrar birleştirilmelerini  engellememelidir. Sualtı kültür mirası ticari değeri olan eşya gibi alınıp satılmamalıdır.

Madde 14- Yayın

Araştırmaların sonuçları hakkında kamuoyuna bilgi verilmeli ve sualtı kültür mirasının önemi medyanın değişik kanallarında, popüler yayınlarla duyurulmalıdır. Bu tür sunuşların geniş kitlelere ulaşması yüksek fiatlar istenerek engellenmemelidir. 

Yerel  topluluk ve gruplarla, özellikle sualtı kültür mirasıyla ilgili topluluk ve  derneklerle işbirliği desteklenmelidir. Araştırmaların yöredeki toplulukların   izin ve desteğiyle yapılması tercih edilir.

Araştırma ekibi ,yöredeki ilgili grupları , koruma ve yönetime   uygun olduğu ölçüde  projeye katmaya çalışabilir. Uygun olan durumlarda, araştırma ekibi yöredeki kişilerin arkeolojik   birikim ve bilgilerinin geliştirilmesine, eğitim ve alıştırmalarla   fırsat  tanımalıdır. 

Müze ve diğer kuruluşlarla işbirliği desteklenmelidir. Araştırmaya başlamadan önce, ilgili kuruluşlarla , ziyaret, araştırma ve raporlarla ilgili  konularda anlaşılmalıdır.

Bu tür araştırmaların karmaşıklığı gözönünde tutularak, araştırmanın son şekli  mümkün olan en kısa zamanda   ulaşabilir duruma getirilmeli ve ilgili kamu  kuruluşunun arvine  konulmalıdır. 

Madde 15- Uluslararası  işbirliği

Sualtı kültür mirasının korunması  ve yönetimi için uluslararası işbirliği şarttır ve araştırma ve bilimsel çalışmaların yüksek standartta olabilmesi için  bu desteklenmelidir. Sualtı kültür mirasının araştırılmasında deneyimli arkeolog ve diğer uzmanların etkin kullanımının sağlanabilmesi açısından, uluslararası işbirliği teşvik edilmelidir. Uzman değişimi için yapılan programlar, en iyi uygulama yöntemlerinin yaygınlaştırılması için bir araç olarak değerlendirilmelidir. 

5-9 Ekim 1996 tarihleri arasında Sofya’da gerçekleştirilen ICOMOS Genel Kurulunda kabul edilmiştir. 

Çeviri:  Zeynep Ahunbay, Mart 2003